Regionalna politika predstavlja jednu od najstarijih zajedničkih politika EU čiji se osnovni cilj ogleda u unapređenju skladnog razvoja Zajednice i smanjenju razlika u stepenu razvijenosti različitih regiona ili zaostajanja najmanje razvijenih regiona. Iako se početak uspostavljanja ove politike Unije vezuje za 1975. godinu, već je Rimskim sporazumom iz 1957. godine predviđeno da se „postepenim usklađivanjem ekonomskih politika država članica, unapređuje skladan privredni razvoj u Zajednici“. Preambulom ugovora je takođe bilo istaknuto nastojanje ugovornih strana da ojačaju jedinstvo svojih privreda i osiguraju njihov ravnomeran razvoj, smanjivanjem razlika koje postoje između različitih područja i smanjivanjem zaostalosti slabije razvijenih područja.

Ciljevi i vrednosti regionalne politike EU

Uspostavljanje regionalne politike ima za cilj ispunjenje sledećih ciljeva:

• Približavanje (konvergencija – poznatiji kao “cilj 1”) – pod ovim se podrazumeva ubrzano približavanje najmanje razvijenih država članica i regiona na taj način što se poboljšavaju uslovi rasta i zapošljavanja. Instrumenti za ispunjenje ovo cilja su Evropski fond za regionalni razvoj, Evropski socijalni fond i Kohezioni fond. Regije koje ispunjavaju uslove za dobijanje sredstava su one regije koje potpadaju pod kriterijum “NUTS 2” i čiji je društveni bruto proizvod po glavi stanovnika manji od 75% od prosečnog društvenog proizvoda u 27 država članica.
• Regionalna konkurentnost i zapošljavanje (poznatija kao “cilj 2”) ima za cilj da izvan najmanje razvijenih regija razvije konkuretnost i atraktivnost regija, kao i zaposlenost - Instrumenti za ispunjenje ovog cilja su Evropski fonda za regionalni razvoj i Evropski socijalni fond. Regije koje ispunjavaju uslove za dobijanje sredstava su one regije koje potpadaju pod kriterijum “NUTS 1 i 2”.
• Evropska teritorijalna saradnja (poznatija kao “cilj 3”) koja ima za cilj da ojača prekograničnu saradnju, transnacionalnu i međuregionalnu saradnju - Instrument za ispunjenje ovo cilja je Evropski fond za regionalni razvoj. Regije koje ispunjavaju uslove za dobijanje sredstava su one regije koje potpadaju pod kriterijum “NUTS 3”.

Zakonodavstvo iz područja regionalne politike EU temelji se na četiri glavna operativna načela:

• Koncentracija - sredstva se uglavnom koncentrišu na ograničen broj prioritetnih ciljeva, tj. na područja gde su problemi najveći i gde bi doprinos Unije mogao biti najdelotvorniji.
• Komplementarnost - postojeće i buduće nacionalne politike trebale bi biti usmerene ka istim ili sličnim ciljevima kako bi se dopunile aktivnosti EU.
• Programiranje - u početku su fondovi EU finansirali uglavnom pojedinačne projekte, ali to nije doprinelo boljoj usklađenosti između nacionalnih i aktivnosti EU. Ranih osamdesetih godina, Evropska komisija je prvi put pokušala dati takvim aktivnostima programski karakter kako bi se podcrtala njihova zajednička usklađenost.
• Partnerstvo - aktivnosti EU podrazumevaju blisku saradnju između Komisije i merodavnih nacionalnih, regionalnih ili lokalnih vlasti koje određuje svaka država članica.

Regionalne integracije - politička persepktiva

Evropska regionalna politika se temelji na finansijskoj solidarnosti i koheziji. Solidarnost je značajna zbog toga što je regionalna politika usmjerena na građane, lokalne zajednice i regione koji su u ekonomskom i socijalnom smislu manje razvijeni od proseka EU, dok kohezija uvažava prednosti smanjivanja razlika u razvoju i prihodima između siromašnijih i bogatijih zemalja i regiona.

Regionalna politika omogućava prenos više od 35% budžeta EU sa bogatijih članica na slabije razvijene regije.

Istovremeno, regionalnom politikom EU predviđa se obaveza članica da uvedu administrativnu podelu u skladu sa NUTS klasifikacijom (Nomenclature of Units for Territorial Statistics - Nomenklatura jedinica za teritorijalnu statistiku). Iako države koje još nisu članice EU nisu obavezne uvoditi ovu vrstu klasifikacije, za pregovore o pridruživanju potrebno je imati neku vrstu regionalne klasifikacije.

• NUTS 1 - 3 do 7 miliona stanovnika (nivo vlade )
• NUTS 2 - 800.000 do 3 miliona stanovnika (nivo provincije/okruga )
• NUTS 3 - 150 do 800 hiljada stanovnika ( nivo zajednice opština )
• 
  

Evropska unija naročito insistira na uvođenju NUTS 3 podele, odnosno podele na teritorijalne jedinice koje imaju između 150.000 i 800.000 stanovnika, kao uslov da bi zemlja mogla da pristupi strukturnim fondovima. NUTS 3 podela se naročito zahteva za potrebe prekogranične saradnje, sa izraženom ulogom lokalnih zajednica.

NUTS 2 podjela se zahtjeva u svrhu planiranja državnih razvojnih strategija u oblasti regionalnog razvoja, socijalne politike, industrijske politike i politike državnih pomoći nerazvijenim regionima sa visokim stepenom nezaposlenosti i socijalnih problema. S obzirom na navedeno, formiranje regiona je zahvatilo i zemlje u kojima takvi regioni do sada nisu postojali, a sve u svrhu pristupa evropskim fondovima. Važno je istači da sredstva EU za ujednačavanje regionalnog razvoja nisu dostupna samo državama članicama, već i zemljama koje su u postupku pridruživanja Uniji. Međutim, kao posebna stavka u regionalnoj politici EU, predviđa se obaveza država da donesu višegodišnje planove regionalnog razvoja.

Regionalni fondovi EU i njihovi ciljevi
Glavni finansijski instrumenti za realizaciju regionalne politike Evropske unije su strukturni i kohezioni fondovi. 

Strukturni fondovi
Postoje četiri strukturna fonda, a osnovni principi njihovg funkcionisanja su: fokusiranost na prioritetne ciljeve razvoja, višegodišnje programiranje, partnerstvo između Evropske komisije i vlasti na nacionalnom, regionalnom i lokalnom nivou zemlje članice, te sufinansiranje.

Državni nivo vlasti ima obavezu razviti višegodišnji Nacionalni plan razvoja, kao temelj za korištenje strukturnih fondova. Srednji nivo tad ima ovlašćenja da kreira i sprovodi  specifičan projekt u skladu s opštim programima sve dok su programski nacrt i sprovđenje u skladu s detaljnim zahtevima i procedurama EU.

• Evropski fond za regionalni razvoj (European Regional Development Fund - ERDF) ustanovljen je 1975. godine kao finansijski najznačajniji strukturni fond koji podstiče izgradnju infrastrukture ( saobraćaj, industrija, životna sredina) razvoj male privrede, zapošljavanje, obrazovanje i zdravstvenu zaštitu.
• Evropski socijalni fond (European Social Fund - ESF) ustanovljen 1958. godine i namenjen je rešavanju socijalnih pitanja i sprovođenju programa osposobljavanja za rad nezaposlenih i hendikepiranih kategorija stanovništva. Istovremeno, to je najvažniji instrument za smanjenje nezaposlenosti.
• Fond za razvoj ribarstva (Financial Instrument for Fisheries Guidance - FIFG) ustanovljen je 1993. godine radi finasiranja projekata modernizacije kapaciteta za ribarstvo ( brodovi, luke ), kao i unapređenje proizvodnje i marketinga ribarskih proizvoda.
• Evropski fond za rukovođenje i garantije u poljoprivredi (European Agricultural Guidance and Guarantee Fund - EAGGF) unapređuje kako agrarno-strukturne mere, tako i preobrazaj agrarne proizvodnje i komplemetarnih delatnosti poljoprivrednika. Podrazumjeva prvenstveno subvencije prihoda za poljoprivrednike zemalja članica koje čine otprilike 45 % rashoda EU.

S ciljem rešavanja specifičnih problema Zajednica je uspostavila tzv. regionalne inicijative koje se financiraju iz strukturnih fondova. U tom okviru postoje sledeći programi:

• Interreg III- namenjen je prekograničnoj, transnacionalnoj i međuregionalnoj saradnji.
• Urban II- namenjen je održivom razvoju gradova i gradskih područja.
• Leader +- namenjen je razvoju sela putem lokalnih inicijativa.
• Equal- koji za cilj ima borbu protiv nejednakosti i diskriminacije na tržištu rada.

Kohezioni fond
Kohezioni fond je specijalni fond ustanovljen 1993. godine u svrhu pomoći slabije razvijenim zemljama članicama ( čiji GDP iznosi manje od 90 % prosjeka u EU ). Tri posto rashoda EU godišnje se trenutno dodeljuju kohezionim fondovima, prvenstveno kroz trans-evropski transport i  projekte zaštite životne sredine. Koheziona sredstva se dodeljuju specifičnim projektima minimalne veličine 5 miliona evra. Zahtevano sufinansiranje uglavnom iznosi 15-20 %. Da bi se zadovoljio visoki zahtev minimalne veličine, ulaganja iz više zasebnih lokalnih ili regionalnih zajednica mogu biti povezana u jedan projekt.

Način sprovođenja regionalne politike

Veliki broj organa je uključen u postupak donošenja odluka i sprovođenja regionalne politike. Zakonodavna nadležnost je poverena Savetu EU i Evropskom parlamentu koji donose odluke u postupku davanja saglasnosti. U okviru Evropskog parlamenta Odbor za regionalni razvoj je nadležan za sva pitanja koja padaju u delokrug ove politike. Pravo predlaganja propisa u ovoj oblasti je u isključivoj nadležnosti Komisije, u okviru koje značajno mesto pripada Generalnom dirketoratu za regionalnu politiku. Prilikom izrade predloga Komisija konsultuje države članice. U donošenju odluka u ovoj oblasti veliki značaj ima Кomitet  regiona koga Savet i Komisija konsultuju i to u slučajevima koje predviđa ovaj Ugovor i u svim drugim slučajevima kada jedan od ova dva organa to oceni potrebnim, a posebno u vezi sa pitanjima prekogranične saradnje.

Svaka država članica je dužna da izradi Nacionalni strateški okvir pokazatelja. U ovom programu svaka država članica definiše nacionalnu strategiju u ovoj oblasti i navodi sve operativne programe koje želi da sprovde na svojoj teritoriji.  Kako bi znatno olakšala ovaj posao za države članice, Komisija je pripremila Strateške smernice o koheziji u kojima su definisana načela i prioriteti Unije u ovoj oblasti. Komisija potom donosi odluku u kojoj odobrava određene operativne programe. Ona je takođe zadužena da u toku primene programa vrši nadzor nad sprovođenjem aktivnosti programa, što donekle podseća na upravni nadzor nacionalnih organa. Države članice imaju obavezu da nakon završetka programa dostave izveštaje Komisiji koja na osnovu svih prikupljenih izveštaja podnosi, svake tri godine, izveštaj Evropskom parlamentu, Savetu, Komitetu za ekonomska i socijalna pitanja i Komitetu regiona, o ostvarenom napretku u postizanju ekonomske i socijalne kohezije i o načinu na koji su sredstva predviđena u ovom članu tome doprinela. Izveštaj, u slučaju potrebe, prate odgovarajući predlozi.